گنبد کاووس

زمين شناسي

ريشه لغوی

زمين شناسی يا ژئولوژی (Geology) از لغت يونانی Geo به معنی "زمين" و Logos به معنی "علم" يا "منطق"  گرفته شده است . به عبارت ديگر زمين شناسی علم مطالعه زمين می‌باشد .

ديد کلی

زمين شناسی علمی است که درباره پيدايش زمين ، تشکيلات ، ساختمان و مواد تشکيل دهنده زمين ، کوهها ، دشت‌ها و اقيانوس و همچنين تاريخ پيدايش جانداران و تسلسل وقايع فيزيکی در زمين و بالاخره تحولاتی که در زمين صورت گرفته و می‌گيرد بحث می‌نمايد. زمين شناسی در نيم قرن اخير در جهان و در ربع قرن حاضر در ايران گسترش فراوانی يافت. بسياری از نظريات سابق دگرگون شد و زمين شناس در بررسی سياره پرارزش خود به آگاهيهای نوين دست يافت که پايه علوم زمين جديد را فراهم ساخت چون مانند همه رشته‌های تجربی کار زمين شناسی بر اساس مشاهده و تغيير است لذا هر قدر امکان مشاهده مستقيم و غير مستقيم ما ، از راه‌های ژئوفيزيک ، ژئوشيمی ، ماهواره‌ها و الکترونيک افزايش يابد، طبعا آگاهی‌های ما هم از جهان و از گذشته کره زمين عمق‌تر می‌گردد .

تاريخچه ، سير تحولی و رشد

·      مدارک و اسناد حاکی از آن است که حدود 4500 سال قبل از ميلاد ، انسان موفق به استخراج مس شد، حدود 2800 سال پيش از ميلاد آلياژ مفرغ بوسيله ايرانيان شناخته شد . در سالهای 1600 تا 1300 پيش از ميلاد استفاده از آهن معمول گرديد. قديمی‌ترين نقشه زمين شناسی در 2000 سال قبل از ميلاد مربوط به معادن زمرد و طلا در مصر باقی مانده است .

·      اينکه اولين مطالعات علمی زمين شناسی از چه زمانی آغاز شده به درستی مشخص نيست ، شايد اولين نوشته در مورد اين علم به وسيله ارسطو (332-348)  سال قبل از ميلاد) در کتاب "السما و العالم" به رشته تحرير در آمده باشد، که در آن از تغييرات وارد بر زمين و آثار جوی ذکر به ميان آمده است. بعد از جنگ جهانی دوم (1945-1939) با پيشرفت علوم و تکنولوژی و در نتيجه احتياج به مواد اوليه اهميت علم زمين شناسی بيش از پيش آشکار شد. برای جستتجوی معادن فلزی و مخصوصا نفت ، زمين شناسان را بر آن داشت که دست به يک سری مطالعات جديد در زمينه ساختمانهای تحت الارضی زده و مطالب جديد کشف نمايند .

·      در اوايل قرن بيستم با پيشنهادات وگنر ، نظر زمين شناسان به فرضيه اشتقاق قاره ها معطوف شد. در سالهای اخير با مطالعات و توجهات بيشتر به نظريه‌های گسترش کف اقيانوس و تکتونيک صفحه‌ای توسط دانشمندانی همچون مس و مورگان و با استفاده از پيشرفته‌ايی که در ساير علوم حاصل گرديده زمين شناسی وارد مرحله جديدی از علوم شده است .

تعريف علم زمين شناسی

·      زمين شناسی دانش سياره زمين است ودرباره منشا مواد و اشکال موجود بر آن صحبت می‌کند. گذشته اين سياره وفرآيندهايی که برروی آن رخ داده يا درحال رخ دادن است و بر اشکال آن تاثير دارد بررسی شود. برای حصول نتيجه از اين مباحث در زمين شناسی بايد اثر فشارهای مختلف مورد اثر بر زمين وهمچنين شيمی موادی که اين سياره از آن تشکيل شده واثر موجودات زمين در آن از جنبه‌های مختلف مورد بحث قرار گيرد. اطلاعات اوليه در مورد خود کره زمين نظير پيدايش زمين عمر آن و وضعيت آن در فضا واز اين قبيل ازطريق مطالعه ساير اجرام سماوی بدست می‌آيد و گاها از اين طريق با مطالعه وضع فعلی ساير اجرام شبيه زمين به طرز پيدايش رخدادها وتغييرات در گذشته زمين پی می‌برند .

·      تمام مطلعاتی که در مسير شناخت زمين صورت می‌گيرد و علومی که در اين مسير پا گرفته و می‌گيرند در نهايت در خدمت جامعه بشری قرار می‌گيرد‌. در اين علوم چگونگی استخراج واستفاده از مواد موجود در زمين و محيطهای زيستی پايدار در زمان پيدايش اين مواد مورد بررسی قرار می‌گيرد و در علومی ديگر از خطرات ناشی از نيروهائی در حال حرکت و پويای موجود در زمين که ممکن است رفاه يا هستی انسانها را با خطر نيستی مواجه سازد آگاه می‌سازد. چون مواد موجود در زمين و ساختمانهای طبيعی موجود در آن از ابتدای تاريخ بشريت مورد استفاده انسانها بوده است می‌توان گفت اين علم از قديميترين علومی است که انسانها نا خودآگاه به آن پرداخته‌اند ودر طی قرون رفته رفته اين علم و شاخه‌های متنوع آن مدون و طبقه بندی شدند و رشته‌های فرعی وتخصصی با قوانين تعريف شده را به وجود آورده‌اند که هريک بخشی از دانش زمين شناسی را تشکيل می‌دهند .

·      زمين شناسی علمی است که به طور کلی در باره زمين صحبت می‌کند. اين تعريف را بايد کامل‌تر کرد. زيرا موضوع علوم ديگری نيز مثل هيات و نجوم و ... درباره زمين صحبت می‌کنند. ولی مقصود از زمين شناسی ، شناسايی و مطالعه تئوری‌های پيدايش زمين و مواد تشکيل دهنده آن ، بررسی عواملی که در وضعيت آن تاثير دارند. و بالاخره مطالعه و شناسائی مواد ارزشمند زمين و نحوه استفاده از آنهاست. زمين شناسی علم قديمی و دارای سابقه طولانی است. و بشر همواره در مورد زمين کنجکاو بوده است. حوادثی مانند زلزله ، طوفان ، سيل ، گردباد و ... انسان را همواره در مورد زمين نگران می کرده . علم زمين شناسی ، يعنی آنچه که امروزه به علم جداگانه دارای رشته‌های متنوعی است که بيش از دو سه قرن سابقه ندارد . و مانند ساير رشته‌های علوم تحقيقات مداوم دانشمندان متعددی اين علم را به پايه امروزی رسانده است .

نقش زمين شناسی در زندگی

زمين شناسی علم قديمی و سابقه‌داری است . اصولا بشر اوليه ، هميشه در مورد زمين کنجکاو بوده است. اين کنجکاوی را می‌توان معلول دو علت اساسی دانست. اول اينکه بشر و ساير موجودات زنده ، هستی خود را مرهون زمين بوده و هميشه غذای خود را از آن بدست می‌آورده‌اند و بدين ترتيب مجبور بوده‌اند که دائما در مورد آن مطالعه کنند تا بتوانند غذای مناسب و حدالامکان متنوعی برای خود به دست آورند. نکته دومی که بشر را در مورد زمين نگران می‌کرده است، وقوع حوادث ناگواری مانند زلزله ، آتشفشان ، طوفان ، سيل و نظاير آن بوده که هميشه خسارات مالی و جانی زيادی را سبب می‌شده است و بشر به ناچار همواره در صدد بوده است که علل اين حوادث را دريابد تا بتواند حتی المقدور از وقوع آن جلوگيری و يا حداقل آن را پيش بينی کند .

ارتباط زمين شناسی با ساير علوم

همانند ساير علوم ، زمين شناسی نيز نمی‌تواند بدون کمک ديگر رشته‌های علمی ، موجوديت خود را حفظ کند. مهمترين رشته‌های علمی که زمين شناسی بر مبنای آنها استوار است فيزيک ، شيمی ، مکانيک ، بيولوژی و نجوم‌اند .

تقسيمات علم زمين شناسی

·         کانی شناسی:

درباره مواد تشکيل دهنده زمين ، طرز تشکيل و نحوه شناسائی آنها گفتگو می‌کند .

·         سنگ شناسی :

موضوع بحث آن سنگ‌های زمين ، تقسيم بندی و چگونگی تشکيل آنهاست هواشناسی :

راجع به آزمايش‌های مربوط به هوا و مشخصات آن صحبت می‌کند .

·         آب شناسی :

موضوع بحث آن آب‌های زمين است. اين رشته خود به دو قسمت آبهای سطحی و آبهای زير زمينی تقسيم می‌شود .

·         زمين شناسی ساختمانی :

درباره ساختمان‌های طبيعی زمين صحبت می‌کند .

·         زمين شناسي فيزيكي :

در باره مشخصات طبيعی زمين صحبت می‌کند .

·         ديرينه شناسی :

راجع به موجودات زنده‌ای که در قديم زندگی می‌کرده‌اند و شرايط زندگی آنها بحث می‌کند. با استفاده از اين رشته می‌توان سن طبقات مختلف زمين را محاسبه کرد .

·         رسوب شناسی :

·         راجع به رسوبات و نحوه تشکيل آنها صحبت می‌کند .

·         چينه شناسي :

موضوع بحث آن درباره طبقات مختلف زمين و ارتباط آنها با يکديگر است .

·         ژئومرفولوژی :

موضوع بحث آن در مورد عوارض زمين است و درباره طرز پيدايش پستی‌ها و بلندی‌ها گفتگو می‌کند .

ژئوفيزيک :

درباره خواص فيزيکی زمين نظير جاذبه ، ثقل ، فشار و حرارت بحث می‌کند. در قسمتی از اين رشته که به نام ژئوفيزيک عملی معروف است ، نحوه استفاده از خواص زمين در پي‌گيری و اکتشاف مواد معدنی بحث می‌شود .

·         ژئو شيمی :

راجع به خواص شيميايی زمين و ترکيب مواد تشکيل دهنده آن گفتگو می‌کند. در اين رشته نحوه استفاده از خواص شيميايی عناصر تشکيل دهنده زمين در اکتشاف مواد معدنی مورد بحث است .

·         زمين شناسی اقتصادی :

اين رشته از زمين شناسی درباره آن دسته از مواد زمين که ارزش اقتصادی دارند صحبت می‌کند. و نحوه و شرايط تشکيل آنها را بررسی می‌کند .

·         زمين شناسی مهندسی :

در باره چگونگی استفاده از اطلاعات زمين شناسی در کارهای مهندسی نظير سد سازی ، جاده‌ سازی و ... گفتگو می‌کند .

 فتوژئولوژی :

به کمک اين رشته می‌توان با استفاده از عکس‌های هوايی زمين ، نقشه زمين شناسی تهيه کرد .

·         زلزله شناسی : 

زمين لرزه‌ها را مورد بررسی قرار می‌دهد .

·         آتشفشان شناسی :

آتشفشان‌ها و فعاليتهای آتشفشانی را مورد بررسی قرار می‌دهد .

·         اقيانوس شناسی :

اقيانوس‌ها را مورد بررسی قرار می‌دهد .

·         پالئو ژئوگرافی :

درباره شکل و توزيع خشکی‌ها و درياهای زمين در ادوار گذشته زمين شناسی گفتگو می‌کند .

·         پالئو بوتانی :

راجع به گياهانی که در قديم می زيسته‌اند و چگونگی شناسائی آنها گفتگو می‌کند .

دورسنجی :

در آن نحوه بررسی زمين با استفاده از ماهواره‌ها مورد بررسی قرار می‌گيرد .

·         غارشناسی :

در آن نحوه پيدايش غارها مورد بررسی قرار می‌گيرد .

·         زمين شناسی دريايی :

در آن در مورد آبها بحث می‌شود .

·         زمين شناسی ساختمانی و تکتونيك :

درباره ساخت‌های مختلف سنگهای تشکيل دهنده پوسته ، چگونگی تشکيل و ارتباط آنها با عوامل داخلی زمين ، بحث می‌کند .

منبع : www.daneshnameh.roshd.ir